Bijna alles vraagt een vergunning
Wil je een rijksmonument veranderen, dan heb je een omgevingsvergunning nodig. Dat staat in artikel 5.1 van de Omgevingswet. Het gaat om slopen, verplaatsen en wijzigen, maar ook om herstel of gebruik waardoor het monument wordt ontsierd of in gevaar komt. De wet noemt dat een rijksmonumentenactiviteit, en die vergunningplicht geldt ook voor wijzigingen binnen.
Voor verbouwing of restauratie van uw monument heeft u meestal een omgevingsvergunning nodig. Bijvoorbeeld voor sloopwerk, een nieuwe uitbouw, het opnieuw voegen van een hele gevel of de vervanging van historisch glas in een raam.
Voor een gebouw als een woonhuis zijn er twee uitzonderingen, en die staan in artikel 13.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal). De eerste is noodzakelijk regulier onderhoud dat de monumentale waarden in stand houdt, als detaillering, profilering, vorm, materiaal en kleur niet veranderen. De tweede is een verbouwing binnen aan een onderdeel dat voor de monumentenzorg geen waarde heeft. Volgens IPLO staan alle uitzonderingen in dat ene artikel. Voor de rest heb je een vergunning nodig.
Wat onderhoud is, en wat niet
De Rijksoverheid geeft een voorbeeld. Kozijnen en deuren overschilderen in dezelfde kleur, zonder de oude verflagen weg te halen, mag zonder vergunning. Kies je een andere kleur, dan valt het werk niet meer onder de uitzondering.
Voor de verbouwing binnen kan de gemeente in het omgevingsplan een melding eisen. Je meldt dan uiterlijk 2 werkdagen voor de start wat je gaat doen en waar (artikel 13.9 Bal). Of een balklaag, een plafond of een trap monumentale waarde heeft, is niet altijd te zien. Vraag het de gemeente voordat de sloper begint.
Ook gewone verbouwingen zijn niet meer vrij
Aan een gewoon huis mag onder voorwaarden veel zonder vergunning: een dakkapel aan de achterkant, een dakraam, zonnepanelen, nieuwe kozijnen in de achtergevel. Bij een monument vervalt die ruimte. Voor werk in, aan of op een monument laat artikel 2.30 van het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) van de vergunningvrije lijst alleen gewoon onderhoud over. Dat geldt voor rijksmonumenten en voor provinciale en gemeentelijke monumenten.
Ook een aanbouw of een schuur bij een monument is niet vergunningvrij. De bruidsschat van het omgevingsplan sluit de vrijstelling voor zulke bijbehorende bouwwerken uit in, aan, op en bij een monument (artikel 22.28), zolang je gemeente in het omgevingsplan geen eigen regels heeft gesteld. Wat elders zonder vergunning mag, lees je in Vergunningvrij bouwen.
Botsen de technische eisen uit het Bbl met het monument, dan kunnen de voorschriften in de vergunning voor het monument voorgaan. Die voorrangsregel staat in artikel 2.8 van het Bbl. IPLO noemt als voorbeeld vluchtroutes of brandcompartimenten die het Bbl eist, maar die de vergunning voor het monument niet toestaat. De gemeente kan dan een gelijkwaardige oplossing toestaan.
Hoe de gemeente beoordeelt
Bij een gebouwd rijksmonument beslist bijna altijd de gemeente. Ze geeft de vergunning alleen als je plan in overeenstemming is met het belang van de monumentenzorg (artikel 8.80 Besluit kwaliteit leefomgeving). Ze houdt daarbij rekening met het voorkomen van ontsiering, beschadiging en sloop, en ook met het bevorderen van het gebruik van monumenten, zo nodig door ze te veranderen. Een monument hoeft dus niet in de tijd stil te staan.
Elke gemeenteraad moet een adviescommissie instellen met deskundigen op het gebied van monumentenzorg. Die adviseert over elke aanvraag voor een gebouwd rijksmonument waarop de gemeente beslist (artikel 17.9 Omgevingswet en artikel 4.22 Omgevingsbesluit). Haar adviezen worden openbaar gemaakt. De gemeente mag dezelfde commissie ook over welstand laten adviseren, aan de hand van de welstandsnota.
Bij grote ingrepen is ook de minister van OCW adviseur. In de praktijk doet de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) dat. Het gaat om het slopen van het hele monument of een ingrijpend deel ervan, een ingrijpende wijziging, een reconstructie, een verbouwing voor ander gebruik die de monumentale waarden ingrijpend raakt, en verplaatsen (artikel 4.32 Omgevingsbesluit). Volgens de RCE heeft zij voor dat advies 6 weken. Ligt het monument buiten de bebouwde kom, dan adviseert bij zo'n grote ingreep ook de provincie (artikel 4.25 Omgevingsbesluit).
Hoe lang het duurt
Valt je verbouwing niet onder die grote ingrepen, dan geldt de gewone procedure. De gemeente beslist binnen 8 weken en kan dat eenmaal met hooguit 6 weken verlengen. Adviseert de RCE, dan volgt de gemeente de uitgebreide procedure (artikel 10.24 Omgevingsbesluit).
Er komt dan eerst een ontwerpbesluit waarop iedereen een zienswijze kan indienen (artikel 16.23 Omgevingswet). Het besluit volgt uiterlijk 6 maanden na de aanvraag (artikel 3:18 Algemene wet bestuursrecht), en ook die termijn kan de gemeente eenmaal met hooguit 6 weken verlengen (artikel 16.66 Omgevingswet). Het verschil lees je in Reguliere en uitgebreide procedure.
Reken die tijd mee in je planning. De Rijksoverheid raadt aan om voor de aanvraag met de gemeente te overleggen, zodat je weet aan welke eisen de aanvraag moet voldoen en later geen vertraging oploopt. Hoe zo'n gesprek gaat, staat in Vooroverleg met de gemeente.
Zo nodig vraagt de gemeente meer, zoals een bouwhistorisch rapport, een rapport over de technische staat of een archeologisch rapport als je de bodem verstoort. Een gevel die je ingrijpend verandert, teken je op schaal 1:20 of 1:50, een detail op 1:1, 1:2 of 1:5.
Gemeentelijk monument
Een gemeentelijk monument wijst de gemeente zelf aan, sinds de Omgevingswet in het omgevingsplan. Welke werkzaamheden een vergunning vragen, bepaalt de gemeente zelf en verschilt dus per gemeente. Heeft ze haar monumenten nog niet in het omgevingsplan gezet, dan tellen de monumenten die ze onder haar oude erfgoedverordening aanwees voor de regels van de bruidsschat gewoon mee (artikel 22.2). Vraag de gemeente welke regels voor jouw monument gelden.
Bij de aanvraag geef je net als bij een rijksmonument het monumentnummer, het gebruik en een uitleg van de gevolgen voor het monument (artikel 22.287 bruidsschat). De vrijstellingen voor gewoon bouwen vervallen ook hier, zoals hierboven beschreven.
Onderhoud is een plicht
Eigenaar zijn van een rijksmonument brengt ook plichten mee. Het is verboden een rijksmonument te beschadigen of te vernielen, en ook om onderhoud na te laten dat nodig is om het in stand te houden (artikel 13.12 Bal). Volgens IPLO kan de overheid zo al vroeg optreden tegen verwaarlozing. De gemeente houdt daar bijna altijd het toezicht op.
Subsidie voor het onderhoud
Particuliere eigenaren van een rijksmonument met een woonfunctie kunnen elk jaar woonhuissubsidie aanvragen bij de RCE, van 1 maart tot en met 30 april, voor de kosten van het jaar ervoor. De subsidie is maximaal 38 procent van de subsidiabele kosten en kan lager uitvallen als het budget niet toereikend is.
De subsidie geldt alleen voor onderhoud en restauratie van monumentale onderdelen. Een nieuwe keuken, badkamer of vloer, installaties die niet monumentaal zijn en verduurzaming vallen erbuiten. Een vergunning betekent ook niet vanzelf subsidie: alleen werk uit de Leidraad subsidiabele instandhoudingskosten telt mee.
Weet je dat je huis een monument is, bel dan de gemeente voordat je een aannemer of architect vastlegt. Vraag wie bij de gemeente over monumenten gaat, leg je plan voor en vraag welke stukken en welke procedure bij jouw verbouwing horen. Ligt je huis ook in een beschermd stads- of dorpsgezicht, noem dat dan meteen.