Op de grond: tot 1 meter hoog en 2 vierkante meter
Een buitenunit die op de grond staat, mag zonder omgevingsvergunning als hij niet hoger is dan 1 meter en niet meer dan 2 m² beslaat. Dat staat in het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), artikel 2.29, onder r. Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO) schrijft dat de regels van het omgevingsplan voor zo'n unit niet gelden.
De regel noemt het voorerfgebied en het achtererfgebied. Een lage unit mag dus in de achtertuin en ook in de voortuin. In een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht en aan of op een monument ligt dat anders; dat staat verderop.
Je meet de hoogte vanaf het afgewerkte terrein naast de unit (artikel 2.23 Bbl). Een plaatselijke ophoging aan de voet telt daarbij niet als grond. Staat de unit op poten, dan tellen die mee.
Een warmtepomp is geen bijbehorend bouwwerk, schrijft IPLO. De regels voor aanbouwen en schuren in het achtererfgebied gelden er dus niet voor.
Aan de gevel of op het dak: het omgevingsplan
Hangt de unit aan de gevel, staat hij op een plat dak of is hij hoger dan 1 meter, dan valt hij buiten die landelijke vrijstelling. Dan beslist het omgevingsplan van je gemeente, het vroegere bestemmingsplan.
Zolang de gemeente de regels niet heeft vervangen, staan die in de bruidsschat, de rijksregels die sinds 2024 in elk omgevingsplan staan. Volgens IPLO heb je daar in principe een vergunning nodig (artikel 22.26). Er is een uitzondering voor een verandering aan een bouwwerk waarbij de bebouwde oppervlakte en het bouwvolume niet groter worden (artikel 22.27, onder i). Ook dan moet de unit passen in de andere regels van het omgevingsplan, zoals een maximale hoogte.
Onder de oude regels gold een unit die minder dan 0,5 meter uitstak, haaks gemeten op de gevel of het dak, als geen uitbreiding. IPLO zegt dat die maat terugkomt in de meetregel van artikel 22.24, maar ook dat de gemeente uiteindelijk bepaalt of het bouwvolume groter wordt.
Gemeenten mogen hun regels sinds 1 januari 2024 aanpassen. Volgens IPLO kunnen ze in het omgevingsplan regels stellen voor de omvang en de plaats van warmtepompen, maar alleen voor units die groter zijn dan de units die het Bbl al vrijstelt.
Een voorbeeld is Westland. Die gemeente stelde in mei 2025 beleidsregels voor buitenunits vast. Aan de achterkant mag een unit tegen de gevel daar hooguit 75 centimeter uitsteken, ophangbeugels meegerekend, en niet hoger komen dan de goot of het boeideel. Aan de voorkant mag een unit tegen de gevel niet hoger komen dan 1 meter, gemeten vanaf het maaiveld. Wie zich daaraan houdt, kan in Westland een vergunning krijgen. Vergunningvrij wordt het daar pas als de regels in het nieuwe omgevingsplan staan.
Geluid: 40 dB op de erfgrens
Plaats of vervang je een unit, dan moet hij aan de geluidsregel van het Bbl voldoen, ook als je geen vergunning nodig hebt. De regel gaat volgens de Rijksoverheid over nieuw geplaatste units. Hij geldt sinds 1 april 2021, toen nog in het Bouwbesluit, en staat nu in artikel 4.107:
Een installatie voor warmte- of koudeopwekking, die is opgesteld buiten de uitwendige scheidingsconstructie van een bouwwerk, veroorzaakt op de perceelgrens met een bouwwerkperceel voor een andere woonfunctie een geluidsniveau van ten hoogste 40 dB, berekend volgens de bij ministeriële regeling gestelde regels.
De grens van 40 dB geldt dus op de perceelgrens met de buren, niet bij hun slaapkamerraam. Grenst je perceel niet direct aan het perceel van een andere woning, bijvoorbeeld omdat er een openbare stoep of straat tussen ligt, dan geldt deze grens volgens IPLO niet.
Staan de woningen op hetzelfde bouwwerkperceel, zoals in een appartementencomplex, dan geldt de grens van 40 dB bij een raam of deur die open kan, van een woon- of slaapkamer van de buren (artikel 4.108, derde lid).
Bij een bestaand huis is de regel niet soepeler. Bij verbouw, waaronder IPLO ook het vervangen of voor het eerst plaatsen van een installatie rekent, geldt dezelfde grens (artikel 5.14, tweede lid).
Zo wordt het geluid bepaald
Hoe de 40 dB wordt vastgesteld, staat in de Omgevingsregeling, artikel 5.59 en bijlage XVII. Staat de unit op de grond, dan wordt op de perceelgrens gemeten op 1,5 meter boven het maaiveld, op de plek waar het geluid het hardst binnenkomt. Hangt hij aan de gevel of staat hij op een dak of balkon, dan ligt dat meetpunt 1,5 meter boven de onderkant van de unit.
De unit draait bij de meting op het hoogste toerental van de gekozen instelling. Heeft hij een aparte instelling voor de avond en de nacht, van 19.00 tot 7.00 uur, dan gaat er van de meting overdag 5 dB af. Tonaal geluid, een hoorbare toon, levert juist een toeslag op van 0 tot 6 dB. Staat er een gemeenschappelijke, geheel gesloten schutting van minstens 1,8 meter hoog en 10 kilo per vierkante meter, dan wordt 0,5 meter boven de schutting gemeten.
Vooraf kun je met een berekening aannemelijk maken dat de unit onder de grens blijft. Het ministerie van Binnenlandse Zaken liet daarvoor een rekentool maken, met een handleiding. Vraag de installateur om die berekening voordat je tekent. Een andere plek of een stillere unit kan het verschil maken.
Gemeenten kunnen voor warmtepompen bij woningen geen strengere geluidsregels maken, schrijft IPLO: het Bbl regelt dit uitputtend. Hebben de buren last, dan kunnen ze de gemeente vragen om op te treden. Daarnaast geldt het burenrecht: volgens IPLO gaan de artikelen 5:37 tot en met 5:69 van het Burgerlijk Wetboek vaak over hinder tussen buren.
Monument, beschermd stadsgezicht en welstand
Komt de unit in, aan of op een monument, dan heb je een vergunning nodig. Het Bbl laat daar alleen gewoon onderhoud vrij (artikel 2.30), en de vrijstellingen uit de bruidsschat gelden er niet (artikel 22.28). Voor bouwen bij een monument noemt artikel 2.30 de vrijstelling voor een lage unit op de grond wel. Of je tuin als bij het monument telt, vraag je de gemeente. Meer staat in Monument verbouwen.
In een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht is een lage unit op de grond alleen vrij op het erf aan de achterkant van het huis, als dat erf niet naar openbaar gebied kijkt en niet ook bij het erf aan de zijkant hoort. In de voortuin heb je daar dus een vergunning nodig.
Een unit die vergunningvrij is, toetst de gemeente niet vooraf op welstand. Wel mag het uiterlijk niet in ernstige mate in strijd zijn met redelijke eisen van welstand. Zolang je gemeente dat niet zelf in het omgevingsplan heeft geregeld, staat die regel in de bruidsschat (artikel 22.7). IPLO noemt dat een welstandsexces: een buitensporigheid die ook voor niet-deskundigen duidelijk is. De gemeente kan dan met een maatwerkvoorschrift aanpassing eisen (artikel 22.4).
Heb je een vergunning nodig, dan toetst de gemeente vooraf of het uiterlijk of de plaatsing van de unit in strijd is met redelijke eisen van welstand (artikel 22.29). Ze gebruikt daarvoor de criteria van de welstandsnota die de gemeente onder de oude Woningwet vaststelde. In een gebied dat welstandsvrij is aangewezen, vallen beide toetsen weg.
Installatie en subsidie
Een warmtepomp mag je volgens de Inspectie Leefomgeving en Transport niet zelf installeren of onderhouden, vanwege het koudemiddel erin. Bedrijven die met koudemiddel werken, hebben een BRL 100-certificaat nodig, en elke monteur een BRL 200-certificaat.
Voor een nieuwe (hybride) warmtepomp kun je subsidie krijgen uit de ISDE. Volgens RVO vraag je die aan na de installatie, binnen 24 maanden. Een bouwinstallatiebedrijf moet de installatie doen, en de woning moet gebouwd zijn voor 1 januari 2019, of de vergunning ervoor moet voor 1 juli 2018 zijn aangevraagd. Sinds 2026 is er geen subsidie meer voor split lucht-waterwarmtepompen met minder dan 3 kilo koudemiddel en een GWP boven de 750.
Haalt je warmtepomp zijn warmte uit de bodem, dan kunnen er volgens IPLO ook regels uit het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) gelden voor dat bodemenergiesysteem.
Voor een airco gelden dezelfde regels voor plaats en geluid. Wat daar nog bij komt, zoals toestemming van de VvE of de verhuurder, staat in Airco buitenunit ophangen. Plan je ook zonnepanelen, lees dan de regels voor zonnepanelen. Wie de gevel aanpakt, vindt meer in Kozijnen of gevel veranderen.