Hetzelfde terug is gewoon onderhoud
Vervang je kozijnen door kozijnen die er hetzelfde uitzien, dan heb je geen vergunning nodig. Ook niet aan de voorgevel. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) stelt in artikel 2.29 gewoon onderhoud vrij, met één voorwaarde:
een bouwwerk voor zover daaraan gewoon onderhoud wordt verricht en daarbij detaillering, profilering en vormgeving van het bouwwerk niet wijzigen
Het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO), het kenniscentrum van de overheid, noemt als voorbeelden het vervangen van kozijnen en gevelpanelen en het herstellen van bestaande gevelisolatie, boeidelen en stucwerk. Volgens IPLO wegen ook de aard en de omvang van het werk mee.
Schilderen is geen bouwen, schrijft IPLO. Daarvoor gelden de regels van het Bbl dus niet.
Hout eruit, aluminium erin
Gewoon onderhoud houdt op waar het uiterlijk verandert. IPLO wijst op een uitspraak van de Raad van State uit 2014: kozijnen vervangen door kozijnen met een andere profilering, bijvoorbeeld van aluminium, is geen gewoon onderhoud.
Krijgt het nieuwe kozijn een ander profiel, andere details of een andere vorm, dan is de vraag waar het zit. Daarvoor kent het Bbl een duidelijke grens tussen de achterkant en de voorkant van het huis.
Aan de achterkant mag veel zonder vergunning
Een kozijn, de invulling ervan, een gevelpaneel, een isolatieplaat, een boeideel of stucwerk mag je zonder vergunning aanbrengen of veranderen in de achtergevel. Hetzelfde geldt voor een zijgevel van het huis die niet naar openbaar toegankelijk gebied is gekeerd, en voor de gevel van een aanbouw of schuur in het achtererfgebied. Dat staat in artikel 2.29, onder e.
Die landelijke regel gaat volgens IPLO altijd voor op het omgevingsplan van de gemeente. Aan de achterkant kun je dus meestal van houten naar aluminium kozijnen, of een gevel laten bekleden of stucen, zonder vergunning. Het moet wel gaan om een huis dat zelf legaal is gebouwd (artikel 2.22 Bbl).
Aan de voorkant beslist de gemeente
Voor de voorgevel en een zijgevel aan de straat gelden de regels van het omgevingsplan. Zolang je gemeente die niet heeft vervangen, staat daarin de bruidsschat, en volgens IPLO heb je dan een omgevingsvergunning nodig (artikel 22.26).
De gemeente verleent die vergunning alleen als het plan past in de regels over bouwen in het omgevingsplan. Daarnaast mogen het uiterlijk en de plaatsing, op zichzelf en in verband met de omgeving, niet in strijd zijn met redelijke eisen van welstand (bruidsschat, artikel 22.29). Ligt je huis in een gebied dat het omgevingsplan welstandsvrij noemt, dan vervalt die toets. De gemeente mag een vergunning ook verlenen als het plan niet aan de welstandsnota voldoet, als zij vindt dat dat toch moet.
Heeft je gemeente al een nieuw omgevingsplan met eigen regels voor gevels, dan gelden die. Kijk daarom in het omgevingsplan op Regels op de kaart.
Zo werkt de welstandstoets
Welstand gaat over het uiterlijk en de ruimtelijke kwaliteit van gebouwen. Onder uiterlijk verstaat IPLO vormgeving, maatvoering, materiaalgebruik en kleurgebruik. Precies de dingen dus die bij nieuwe kozijnen veranderen.
De gemeente toetst op twee momenten. Preventief: bij een vergunningaanvraag, dus voor je gaat bouwen. Repressief: achteraf, bij een bestaand gebouw of een verandering waarvoor geen vergunning nodig was. Dan kan de gemeente alleen optreden bij een welstandsexces. Volgens IPLO zijn dat buitensporigheden in het uiterlijk die ook voor niet-deskundigen duidelijk zijn.
Dat repressieve toezicht staat in artikel 22.7 van de bruidsschat. Het geldt voor het uiterlijk van bestaande bouwwerken, dus ook voor een gevel aan de achterkant die je zonder vergunning hebt veranderd, behalve in een welstandsvrij gebied. De gemeente kan de eigenaar met een maatwerkvoorschrift laten weten wat er moet worden aangepast (artikel 22.4). Had een gemeente voor 2024 geen welstandsnota, dan kan ze volgens IPLO op grond van de bruidsschat niet optreden tegen een exces.
De welstandsnota is je leidraad
De gemeente toetst aan de criteria van de welstandsnota. Een nota die de gemeente voor 2024 onder de Woningwet vaststelde, geldt sinds de Omgevingswet als beleidsregel, schrijft IPLO. Nieuwe beleidsregels over het uiterlijk van gebouwen stelt de gemeenteraad vast.
Let op de datum van de nota. De bruidsschat verwijst naar de welstandsnota die de gemeente onder de oude Woningwet vaststelde. Heeft de gemeente haar nota daarna veranderd, dan toetst ze volgens IPLO pas aan die nieuwe versie als ze ook het omgevingsplan heeft aangepast. Heeft je gemeente al eigen welstandsregels in het omgevingsplan, dan gelden die.
Een welstandscommissie is onder de Omgevingswet niet meer verplicht; de gemeente kiest zelf of ze er een heeft. Wel moet elke gemeente een adviescommissie voor rijksmonumenten hebben, en die mag volgens IPLO ook over welstand adviseren. Lees in de nota de criteria voor jouw gebied, en kijk wat er staat over gevels, kozijnen, materiaal en kleur. Meer over het begrip staat in de gids over welstand.
Monument of beschermd stadsgezicht
Is je huis een rijksmonument, provinciaal monument of gemeentelijk monument, dan laat het Bbl alleen gewoon onderhoud vergunningvrij (artikel 2.30, eerste lid). De vrijstelling voor de achtergevel geldt er niet.
Bij een rijksmonument is er daarnaast de vergunning voor het monument zelf. Het Besluit activiteiten leefomgeving laat aan de buitenkant alleen noodzakelijk onderhoud vrij waarbij detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur niet veranderen (artikel 13.11). De Rijksoverheid schrijft hetzelfde, en noemt het vervangen van historisch glas in een raam als werk waarvoor je wel een vergunning nodig hebt. Bij een gemeentelijk monument staan de regels in het omgevingsplan; vraag de gemeente wat er geldt.
Werk je bij een monument, of op een locatie met de aanduiding rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht, dan is onderhoud alleen vrij als ook de kleur en de materiaalsoort niet veranderen (artikel 2.30, tweede en derde lid). Houten kozijnen aan de voorkant vervangen door kunststof kozijnen met hetzelfde profiel is daar dus al vergunningplichtig, en aan een rijksmonument zelf ook. Wat als bij een monument telt, staat niet in het Bbl. Staat je huis tegen een monument aan, vraag het dan de gemeente.
In een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht geldt de vrijstelling voor kozijnen en gevels alleen voor de achtergevel, als die niet naar openbaar toegankelijk gebied is gekeerd. Een zijgevel van het huis valt daar niet onder. Staat de aanduiding nog niet in het omgevingsplan, dan geldt hetzelfde voor een gebied dat het Rijk al eerder als beschermd gezicht had aangewezen (artikel 8.2 Bbl). Meer staat in Monument verbouwen.
Isolatie, glas en de draagmuur
Voor het technische deel van het bouwen zijn een kozijn, de invulling ervan, een boeideel en stucwerk vergunningvrij (artikel 2.27 Bbl). Voor een gevelpaneel of het na-isoleren van de gevel geldt dat zolang het gebouw geen vloer met een verblijfsgebied hoger dan 13 meter heeft.
Vergunningvrij is niet regelvrij: ook dan moet het werk aan het Bbl voldoen. Nieuwe ramen, deuren en kozijnen moeten een warmtedoorgangscoëfficiënt (U-waarde) hebben van hooguit 2,2 W/m²K, of beter als het oude kozijn al beter was (artikel 5.20, tweede lid). Vervang je de isolatie van de gevel, dan moet de warmteweerstand minstens 1,4 m²K/W zijn. Meer staat in de gids over isoleren en de vergunning.
Maak je de opening in de gevel groter, of breek je een nieuwe uit, dan verander je mogelijk de draagconstructie. De algemene technische vrijstelling voor verbouwen geldt alleen als de draagconstructie niet verandert (artikel 2.27, eerste lid). Lees dan de gids over een draagmuur doorbreken.
Een nieuw raam en de buren
Een nieuw raam in een zijgevel raakt ook het burenrecht. Binnen 2 meter van de erfgrens mag je volgens artikel 5:50 van het Burgerlijk Wetboek geen ramen of andere muuropeningen hebben die uitkijken op het erf van de buren, tenzij zij toestemming geven. Is het erf van de buren een openbare weg of openbaar water, of ligt er een openbare weg of openbaar water tussen, dan kunnen zij zich er niet tegen verzetten.
Een lichtopening mag wel, schrijft IPLO, als het raam vastzit en je er niet doorheen kunt kijken, bijvoorbeeld met matglas. Meer staat in Burenrecht bij verbouwen. Woon je in een appartement, dan hoort de gevel mogelijk bij de gemeenschappelijke gedeelten. Kijk dan in de splitsingsakte en vraag de VvE.
Gaat het verder dan kozijnen, bijvoorbeeld met zonnepanelen of een buitenunit tegen de gevel, lees dan de gidsen over zonnepanelen, de buitenunit van een warmtepomp en een airco ophangen.